Społeczności polskie i polonijne w Afryce Zachodniej

Jacek Knopek

Abstrakt

Polish communities and Polish diaspora in West Africa
The article points to the stay and activity of Poles in West Africa since the first links were forged until the present day. Initially they were present there as sailors serving under foreign flags. Later they were joined by the military and sailors who found themselves abroad. In the 19th c. and the interwar period, Polish civilian emigrants arrived there, although only as individuals. Another group were military emigrants who were present in the German colonial army and served in the French Foreign Legion. A larger group consisted of soldiers and officers of the Polish Army who were evacuated to Great Britain after 1939. Together with British soldiers, they transported planes from West Africa to Egypt, and then the planes fought against German troops. After completing their tasks, they returned to the European continent.
The establishment of Polish communities and Polish diaspora in West Africa occurred after World War II. It was then that a small number of war emigrants concentrated there, along with Polish specialists, scientific and technical staff as well as missionaries, Polish-African families and representatives of Polish diaspora from other parts of the world. Until 1989, West African countries employed about 5 thousand specialists, and some of them were accompanied by families. The importance of scientific and technical staff declined after the fall of the communist regime. Since then, only a few specialists have gone to this region of the world.
Contemporary Polish communities and Polish diaspora in West African countries are small, together constituting a community of about 700 people. Almost half of them have found a place to live or work in Nigeria, which has the largest economy and population. Other countries have much smaller communities.

Keywords: migrations, West Africa, Polish diaspora

Streszczenie

W artykule wskazuje się na pobyt i działalność Polaków w Afryce Zachodniej począwszy od pierwszych kontaktów aż do współczesności. Początkowo byli tam obecni jako żeglarze pływający pod banderami państw obcych. Później dołączyli do nich wojskowi i marynarze, którzy znaleźli się poza granicami kraju. W XIX w. i okresie międzywojennym dotarli tam polscy emigranci cywilni, były to jednak pojedyncze osoby. Inną grupę stanowili emigranci wojskowi, którzy obecni byli w niemieckich wojskach kolonialnych oraz służbę swą odbywali we francuskiej Legii Cudzoziemskiej. Większą liczebnie grupę stanowili żołnierze i oficerowie Wojska Polskiego, którzy po 1939 r. zostali ewakuowani do Wielkiej Brytanii. Z żołnierzami brytyjskimi transportowali samoloty z Afryki Zachodniej do Egiptu, które następnie walczyły z wojskami niemieckimi. Po wykonaniu swoich zadań wracali oni na kontynent europejski.
Do powstania społeczności polskich i polonijnych w Afryce Zachodniej doszło po II wojnie światowej. To wówczas skupiła się tam nieliczna emigracja wojenna, zaczęli tam docierać polscy specjaliści i kadry naukowo-techniczne znad Wisły, przybywali misjonarze i misjonarki, polsko-afrykańskie rodziny oraz przedstawiciele Polonii z innych części świata. Do 1989 r. w krajach zachodnioafrykańskich zatrudnionych było ok. 5 tys. specjalistów, a niektórym z nich towarzyszyły rodziny. Znaczenie kadr naukowo-technicznych zmalało po transformacji systemowej. Odtąd nieliczni specjaliści udawali się do tego regionu świata.
Współczesne skupiska polskie i polonijne w państwach Afryki Zachodniej należą do niewielkich, albowiem łącznie stanowią zbiorowość ok. 700-osobową. Niemal połowa z nich znalazła miejsce zamieszkania bądź zatrudnienia w Nigerii, który to kraj posiada największą gospodarkę oraz dysponuje najliczniejszą populacją. W innych krajach przebywają społeczności dużo mniejsze.

Słowa kluczowe: migracje, Afryka Zachodnia, diaspora polska
References
Achebe Ch. (2012), There Was a Country: A Personal History of Biafra, Penguin Press.
 
Africa environment outlook: past, present and future perspectives (2002), Nairobi.
 
Araszkiewicz H. (1980), Transfer techniki do krajów słabo rozwiniętych (system dwustronny a wielostronny), Warszawa.
 
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (1976), z. Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia”, sygn. I/3: Kraje afrykańskie.
 
Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (1971), z. 30/75: Kraje afrykańskie, w. 6: Ogólne.
 
Bojarski E.A. (1957), The Poles in Africa, „Explorers Journal” (New York) nr 2–4.
 
Bojarski E.A. (1958), The Poles in Africa, „Explorers Journal” (New York) nr 1.
 
Broniarek Z. (1976), Polacy w Nigerii, „Przekrój” 1976, nr 1634, s. 7.
 
Eckert E. (1988), Eksperyment. Polscy oficerowie w Afryce Zachodniej w latach 1941–1943, Londyn.
 
Gieografia malownicza. Z wrażeń podróżników ułożył Wacław Nałkowski (1909), Warszawa, t. 4: Afryka
 
Gołąbek S. (1978), Związki Polski i Polaków z Afryką do roku 1945, Warszawa.
 
Grzywnowicz S. (1974), Eksport usług polskich specjalistów, „Stosunki Międzynarodowe”, nr 10, s. 116–121.
 
Judyccy A. i Z. (2000), Polonia. Słownik biograficzny, Warszawa.
 
Knopek J. (1998), Z dziejów Polonii afrykańskiej, w: Emigracja z ziem polskich w XX wieku. Drogi awansu emigrantów, red. A. Koseski, Pułtusk, s. 139–151.
 
Knopek J. (2001), Migracje Polaków do Afryki Północnej w XX wieku, Bydgoszcz.
 
Knopek J. (2004), Przeszłość i teraźniejszość stosunków Polski z Republiką Liberii, „Politeja”, nr 2, s. 161–180.
 
Knopek J. (2004), Przeszłość i teraźniejszość stosunków Polski z Republiką Senegalu, „Wrocławskie Studia Politologiczne”, nr 5, s. 134–141.
 
Knopek J. (2004), Przeszłość i teraźniejszość stosunków Polski z Republiką Togijską, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania w Gdańsku”, nr 1, s. 119–132.
 
Knopek J. (2008), Stosunki Polski z krajami Afryki Zachodniej. Historia i współczesność, Bydgoszcz 2008.
 
Knopek J. (2012), Zbigniew Roman Dmochowski. Rzecz o osiągnięciach polskich w Afryce Zachodniej, „Studia Polonijne”, t. 33, s. 91–98.
 
Knopek J. (2013), Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń.
 
Knopek J. (2017), Społeczności polskie czy polonijne w Europie i na świecie? Wokół dyskursu nad współczesnym rozumieniem terminu „Polonia”, „The Polish Migration Review – Polski Przegląd Migracyjny”, nr 2, s. 35–44.
 
Kuczyński A. (1994), Korzenie i współczesność polskich badań etnograficznych w Afryce, cz. 2, „Etnografia Polska”, z. 1–2, s. 113–159.
 
Kuczyński A. (1994), Polskie opisanie świata: studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, Warszawa, t. 1: Azja i Afryka.
 
Łaszkiewicz S. (1943), Polscy ferry-pilots w Afryce, „Polska Walcząca” (Londyn), nr 16/17.
 
Ministerstwo Spraw Zagranicznych (2020), https://www.gov.pl/web/senegal/ambasada (data dostępu: 14.06.2020).
 
Państwa Afryki Zachodniej: fakty – problemy stabilizacji i rozwoju – polskie kontakty (2006–2008), red. Z. Łazowski, Warszawa, t. 1–2.
 
Paterek A. (2013), Pomoc rozwojowa jako instrument polskiej polityki zagranicznej: szanse i wyzwania, „Krakowskie Studia Międzynarodowe”, nr 4, s. 207–230.
 
Pawlik J.J. (2005), Mikołaj Grunitzky – syn Polaka u sterów Republiki Togijskiej, w: Kontakty polsko-afrykańskie. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, red. A. Żukowski, Olsztyn, s. 123–137.
 
Polacy w Nigerii (1997), red. J. Machowski, Z. Łazowski i W. Kozak, Warszawa, t. 1.
 
Polacy w Nigerii (1998), red. Z. Łazowski, Warszawa 1998, t. 2: Wspomnienia.
 
Polacy w Nigerii (2000), red. Z. Łazowski i J. Wójcik, Warszawa, t. 3: Budowniczowie.
 
Polacy w Nigerii (2000), red. Z. i S. Łazowscy, Warszawa, t. 4: Polacy w krajach Afryki Zachodniej.
 
Poland`s Relations with West Africa (2004), ed. Z. Łazowski, Warsaw.
 
Rutkowska H. (1993), Afryka, mój mąż i ja, Warszawa.
 
Słownik języka polskiego (2020), red. W. Doroszewski, https://sjp.pwn.pl/doroszewski/spolecznosc;5499782.html (data dostępu: 30.06.2020).
 
Słownik języka polskiego PWN (2020), https://sjp.pwn.pl/sjp/spolecznosc;2523111.html (data dostępu: 30.06.2020).
 
Zins H. (2001), Afryka i Europa: od piramid egipskich do Polaków w Afryce Wschodniej, Warszawa.
 
Zins H. (1978), Polacy w Afryce Wschodniej, Lublin.
 
Zins H. (1988), Polacy w Zambezji, Lublin.
 
Zins H. (2007), Poles in Zambezi, Harare.
 
Żukowski A. (1994), W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Południowej XVI–XX w., Warszawa.

Kwartalnik ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.