Rola map i planów w działaniach taktycznych wojsk polskich i litewskich do początku panowania Stefana Batorego

Karol Łopatecki

Abstrakt

The Role of Maps and Plans in the Tactics of Polish and Lithuanian Armies until the Beginning of the Rule of Stephen Báthory

In this paper, the author analyses cartographic activities that directly affected the course of an armed conflict. Classic instances of such activities include the production of documents for the purposes of a siege or the preparation of an army for a battle, as well as plans of setting a military camp or the upbuilding of defence fortifications in a city or a fortress. The author analyses them in the chronological order, beginning with the earliest mentions concerning the use of maps in tactic actions until 1576.

The first theoretician to have connected cartographic activity with military tactics was Szymon Marycjusz of Pilzno. He presented his theses in a work entitled De scholis seu academiis libri duo printed in 1551. The evidence collected indicates that in the first half of the 16th century people did not know how to use cartography for tactical military purposes. Military large scale cartography had different methodological rudiments than medium scale or small scale maps. The fundamental methodological assumption in the creation of plans consisted in leaving the pictorial manner (of landscape topographic accounts) for the sake of making a circuit around the area drawn. This had been previously postulated by Stanisław Grzepski who referred to Albrecht Dürer, while descriptions of such a solution date back as far as to the accounts of Maciej Stryjkowski from the 1570s. The precision of large scale military maps required the use of mathematical knowledge (namely, geometry). A need emerged for a special professional group of people measuring the height, width and depth of objects. The application of mathematics in the army was postulated as early as in 1555 by Albrecht Hohenzollern, while a group of professional military engineers was first described by Stanisław Sarnicki in Księgi hetmańskie (where he refers to them as metator castrorum).

The use of cartography in the conduct of a siege in the Polish-Lithuanian Commonwealth began in the 1560s. It was then that Albrecht Hohenzollern made an exemplary isometric projection of a besieged city. The year 1568 brought a plan of the attack on the Uła castle made probably by Maciej Stryjkowski.

Artykuł powstał w ramach projektu badawczego Narodowego Centrum Nauki Opus (nr 2014/15/B/HS2/01104) Związki literatury polskiej i kartografi i w XVI – I poł. XVII w.


Słowa kluczowe: tactics, war in the 16th century, military cartography, renaissance theoreticians of military science, large-scale maps, city plans, military engineers
References

Źródła rękopiśmienne

Санкт-Петербургский институт истории РАН, f. 32, karton 694, nr 1.

Archivio Segreto Vaticano, Segreteria di Stato, Polonia, sygn. 15A.

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Publiczne Potockich, rkps 325, t. 1,

Sarnicki S., Księgi hetmańskie.

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Zamoyskich, sygn. 3112.

Archiwum Główne Akt Dawnych, Dokumenty pergaminowe, rkps 7789.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Sanguszków, Teki Rzymskie Sanguszków, teka XI/78.

Bayerische Staatsbibliothek, Rar 287.

Biblioteka Jagiellońska, rkps 171.

Biblioteka Kórnicka PAN, rkps 994, [Brożek J.], De Valentino Fontano et Grzepski.

Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, rkps 1813, Hohenzollern A., Księgi o rycerskich rzeczach a sprawach wojennych, przeł. M. Strubicz. 

Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, Teki Naruszewicza, sygn. 76.

Biblioteka Narodowa, sygn. 6609.

Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, rkps 1954.

British Library, MS Harley, 1413, [Hohenzollern A.], Kriegsordnung bin ich genannt.

Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. MP 2575.

Riksarkivet, Stockholm, Handritade kartverk, Bd. 28: Topographia practica. Conscripta et recognita per Fridericum Getkant mechanicum. Anno 1638.

Staatsbibliothek zu Berlin, Preußischer Kulturbesitz, Ms. boruss. fol. 1254, [Hohenzollern A.], Kriegsordnung bin ich genannt wer kriegt.

Staatsbibliothek zu Berlin, Preußischer Kulturbesitz, Ms. boruss. fol. 441, Hohenzollern A., Kriegsordnung bin ich genannt.

Vilniaus Universiteto Biblioteka, J. Lelevelio fondas: Atlasai, Tabulae geographicae Jacobi Gastaldi Pedemontani cosmographi aliquot aliorum 1559–1570 […].

Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum, Kolekcja dr. Tomasza Niewodniczańskiego, sygn. TN 5346 (dep. Deutsch–Polnische Stift ung Kulturpfl ege und Denkmalschutz).

 

Źródła drukowane

Albertrandy J.Ch., Panowanie Henryka Walezyusza i Stefana Batorego krolów Polskich, wyd. Z. Onacewicz, Kraków 1860.

Apian P., Instrument-Buch, Ingolstadt: [G. & P. Apian], 1533.

Archiwum XX. Sanguszków w Sławucie, t. 7: 1554–1572 (dyplomataryusz gałęzi Niesuchojeżskiej. T. 2), Lwów 1910.

Bielski M., Sprawa rycerska według postępku i zachowania starego obyczaju rzymskiego, greckiego, macedońskiego i innych narodow pierwszego i niniejszego wieku tak pogańska jako i krześcijańska z rozmaitych ksiąg wypisana ku czytaniu i nauce ludziom rycerskim pożyteczna, Kraków: Mateusz Siebeneicher, 1569.

Braun G., Hogenberg F., Civitates orbis terrarum, vol. I, Köln: Theodor Graminaeus, 1572.

Brożek J., Wybór pism, t. 1, oprac. H. Barycz, Warszawa 1956.

[Della Valle G.B.], Vallo libro continente appertinente […], Vineggia: Piero Ravano, 1535.

Dürer A., Underweysung der Messung, mit dem Zirckel und Richtscheyt, in Linien, Ebenen unnd gantzen corporen, Nürnberg, [b. dr.],1525.

Dwa pedagogiczne traktaty polskie XVI–XVII wieku z Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, wyd. Z. Bujakowski, w: Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. 14, Kraków 1914, s. 323–347.

Górnicki Ł., Dzieje w Koronie Polskiej od r. 1538 do r. 1572, wyd. K.J. Turowski, Sanok 1855.

Grzepski S., Geometria to jest miernicka nauka, wstęp H. Barycz, K. Sawicki i A. Siudut, Wrocław 1957.

Grzepski S., Geometria, to jest miernicka nauka, po polsku krótko napisana z greckich i z łacińskich ksiąg, Kraków: Łazarz Andrysowic, 1566 (reprint: Warszawa 1861).

Gwagnin A., Kronika Sarmacyjej Europskiej, Kraków: Mikołaj Lob, 1611. 

Heidenstein R., De Bello Moscovitico commentariorum libri sex, Kraków: Drukarnia Łazarzowa, 1584.

Heidenstein R., Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594. Ksiąg XII, t. 1, przeł. M. Gliszczyński, Petersburg 1857.

Hetman Florian Zebrzydowski o porządku wojennym, wyd. S. Bodniak, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 3 (1931), z. 2, s. 295–305.

Kodeks wojskowy Piotra I z 1716 roku, oprac. i przeł. P. Krokosz, K. Łopatecki, Kraków–Oświęcim 2016.

Die Kriegsordnung des Markgrafen zu Brandenburg Ansbach und Herzogs zu Preussen Albrecht des Älteren – Königsberg 1555, Bd. 1–2, hrsg. von H.J. Bömelburg, B. Chiari, M. Thomae, Braunschweig 2006.

Król M., Geometria praktyczna, wyd. L. Birkenmajer, Warszawa 1895.

Księga ekspedycji kancelarii nadwornej 1559–1572. Materiały do dziejów dworu królewskiego, oprac. I. Kaniewska, Kraków 1997.

Lhor H., Kriegs Feldbüchlin von allerlay Schlachtordnungen welches in zehen tail getailet und ist bey einem jegklichen Büchlin sein sondere lehr, Dilingen: Sebaldum Mayer, 1569.

Maricius S., De scholis seu academiis libri duo, Kraków: Hieronim Szarffenberg, 1551.

Marycjusz z Pilzna S., O szkołach czyli akademiach ksiąg dwoje, przeł. A. Danysz, oprac. H. Barycz, Wrocław 1955.

Münster S., Cosmographia universalis, Basileae: Heinrich Petri, 1550.

Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, wyd. K.J. Turowski, Kraków 1858.

Pfinzing P., Methodus geometrica, Nürnberg: Valentin Fuhrmann, 1598.

Piotrowski J., Dziennik wyprawy Stefana Batorego pod Psków, wyd. A. Czuczyński, Kraków 1894.

Rewizja województwa połockiego z roku 1552, wyd. J. Szujski, w: Archiwum Komisyi Historycznej, t. 2, Kraków 1880, s. 173–256.

Sarnicki S., Księgi hetmańskie, oprac. M. Ferenc, Kraków 2015.

Schedel H., Registrum huius operis libri cronicarum cum figuris et imagibus ab inicio mundi, Nürnberg: Anthonius Koberger, 1493.

Starożytności historyczne polskie, t. 1, wyd. A. Grabowski, Kraków 1840.

Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Królewiec: Georg Osterberg,1582.

Stryjkowski M., O wolności Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego a o srogim zniewoleniu inszych królestw pod […] jarzmem tureckim, Kraków 1575.

Tarnowski J., Consilium rationis bellicae, oprac. T.M. Nowak, Warszawa 1987.

Teksty opisowe Wilna, oprac. J. Fijałek, „Ateneum Wileńskie” 1 (1923), s. 506–526.

Zbiór pisarzów polskich, cz. 6, t. 17: M. Bielski, Kronika Polska, [t. 7], Warszawa 1832.

 

Opracowania

Казакоў А., Дзе адбылася Аршанская бітва 1514 г.?, „Герольд Litherland” 20 (2014), s. 4–29.

Alexandrowicz S., Kartografia Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, Warszawa 2012.

Alexandrowicz S., Kartografia ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce panowania Jagiellonów „Polski Przegląd Kartograficzny” 46 (2014), nr 1, s. 62–76.

Alexandrowicz S., Plan oblężenia zamku Uły z 1568 roku (przyczynek do początków staropolskiej kartografii wojskowej), „Polski Przegląd Kartograficzny” 18 (1986), nr 4, s. 165–175.

Alexandrowicz S., Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, Poznań 1989.

Alexandrowicz S., Buczek K., Polska kartografia wojskowa do połowy XVII wieku, w: Dzieje polskiej kartografii wojskowej i myśli strategicznej, materiały z konferencji, oprac. B. Krassowski, J. Madej, Warszawa 1982, s. 7–32.

Arnold T.F., Fortifications and the Military Revolution: The Gonzaga Experience, 1530–1630, w: The Military Revolution Debate. Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe, San Francisco–Oxford 1995, s. 201–226.

Balcerek M., Liczebność, skład i szyk wojska hetmana litewskiego Jana Karola Chodkiewicza w bitwie pod Kircholmem na ordre de bataille Erika Dahlberga, „Zapiski Historyczne. Kwartalnik poświęcony historii Pomorza” 74 (2009), z. 3, s. 77–92.

Bartoszewicz A., Bartoszewicz H., Dzieje kartografii miast polskich do końca XIX wieku. Zarys problematyki, „Polski Przegląd Kartograficzny” 45 (2013), nr 3, s. 236–255.

Barzmans K., Cartographic Line and the “Paper Management” of the Early Modern State: A Case Study of Venetian Dalmatia, „Mapline” 122 (2014), s. 1–15.

Białostocki J., Zagadka „Bitwy pod Orszą”, „Biuletyn Historii Sztuki” 17 (1955), nr 1, s. 80–98.

Bodniak S., Polska a Bałtyk za ostatniego Jagiellona, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” 3 (1946), s. 42–276.

Bogusławski J.K., Życia sławnych Polaków krótko zebrane, t. 2, Wilno 1814. 

Buczek K., Dorobek kartograficzny wojen Stefana Batorego, „Wiadomości Służby Geograficznej” 8 (1934), z. 3, s. 3–15.

Buczek K., Kartografia polska w czasach Stefana Batorego, „Wiadomości Służby Geograficznej” 7 (1933), z. 2, s. 69–121.

Clausewitz C. von, O wojnie. Księga 1–5, przeł. A. Cichowicz, L. Koc, Warszawa 1958.

DeVries K., Gunpowder Weaponry and the Rise of the Early Modern State, „War in History” 5 (1998), issue 2, s. 127–145.

Dybaś B., Inżynier czy architekt? Uwagi o inżynierach wojskowych w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej, „Barok” 7 (2001), nr 1, s. 153–164.

Dzikowski M., Zbiór kartograficzny Uniwersyteckiej Bibljoteki publicznej w Wilnie, Wilno 1932.

Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Oświęcim 2014.

Fijałek J., Opisy Wilna aż do połowy XVII wieku, „Ateneum Wileńskie” 1 (1923), s. 506–526.

Franczak G., Filologia mapy. Badanie dawnej kartografii metodą krytyki tekstu na przykładzie toponimii mapy Księstwa Połockiego S. Pachołowieckiego z 1580 roku, „Terminus” 19 (2017), z. 1 (42), s. 193–252.

Gębarowicz M., Początki malarstwa historycznego w Polsce, Wrocław 1981. 

Gołaski J., Kształtowanie się mapy wsi w Polsce do końca XVIII w. Studium nad genezą wielkoskalowej informacji kartograficznej, Wrocław 1969. 

Grabarczyk T., „Suchą stopą” czy „skacząc w fale”. Przekraczanie rzek przez wojska polskie od XI do początku XVI wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 99 (2017), s. 83–109.

Hale J., Warfare and Cartography, ca. 1450 to ca. 1640, w: The History of Cartography, vol. 3: Cartography in the European Renaissance, part. 1, ed. D. Woodward, Chicago–London 2007, s. 719–737.

Hale J.R., The Early Development of the Bastion. An Italian Chronology, c. 1450–c. 1534, w: Europe in the Late Middle Ages, ed. J. Hale, J.R. Highfield, B. Smalley, London 1965, s. 466–494.

Herbst S., Walicki M., Obraz bitwy pod Orszą. Dokument historii sztuki i wojskowości XVI w., „Rozprawy Komisji Hist[orii] Sztuki i Kultury” (Warszawa) 1, (1949), s. 33–67.

Hniłko A., Plan bitwy pod Kircholmem Józefa Naronowicza-Narońskiego z r. 1659, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 7 (1934), z. 1, s. 126–133.

Homolicki M., O planach Wilna, jakiem było w XVI wieku, „Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. Poczet Nowy Drugi” 24 (1843), s. 2–6.

Janicki M., Obraz Bitwa pod Orszą – geneza, datowanie, wzory graficzne a obraz bitwy „na Kropiwnej” i inne przedstawienia batalistyczne w wileńskim pałacu Radziwiłłów, w: Bitwa pod Orszą, red. M. Nagielski, Warszawa 2015, s. 173–225.

Jasnowski J., Antoni Mora. Hiszpan w służbie Zygmunta Augusta, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 9 (1936), z. 2, s. 305–306.

Kingra M.S., The Trace Italienne and the Military Revolution During the Eighty Years’ War, 1567–1648, „Journal of Military History” 57 (1993), no. 3, s. 431–446.

Konczyńska W.A., List Sebastiana Münstera do Stanisława Łaskiego i garść szczegółów w związku z jego „Kosmografj ą”, Kraków 1936.

Kotarski H., Wojsko polsko-litewskie podczas wojny infl anckiej 1576–1582, cz. 1, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 16 (1970), z. 2, s. 63–123.

Kotarski H., Wojsko polsko-litewskie podczas wojny inflanckiej 1576–1582, cz. 3, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 17 (1971), z. 2, s. 81–151.

Kowalczyk J., Sebastiano Serlio a sztuka polska. O roli włoskich traktatów architektonicznych w dobie nowożytnej, Wrocław 1973.

Lesmaitis G., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kariuomenės apžiūros Radaškovičiuose (1567) schema, „Lietuvos istorijos metraštis” (2010), z. 1 (wyd. 2011), s. 125–132.

Łopatecki K., Poglądy Floriana Zebrzydowskiego dotyczące ufortyfikowania, obrony i poddania twierdz, „Białostockie Teki Historyczne” 13 (2015), s. 91–110. 

Łopatecki K., Prace kartograficzne wykonane na ziemiach Rzeczypospolitej przez szwedzkich inżynierów wojskowych w XVII stuleciu, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 46 (2009), s. 55–80.

Łopatecki K., Twórczość wojskowa Albrechta Hohenzollerna. Uwagi nad trzema manuskryptami przypisanymi w latach 2009–2014 Albrechtowi Hohenzollernowi, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 59 (2015), s. 163–188.

Łopatecki K., Wyprawa zbrojna Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna” w Inflantach zimą 1579 roku, „Zapiski Historyczne” 83 (2018), z. 1, s. 39–67.

Łopatecki K., Walczak W., Mapy i plany Rzeczypospolitej XVII w. znajdujące się w archiwach w Sztokholmie. Maps and Plans of the Polish Commonwealth of the 17th c. in Archives in Stockholm, t. 1, Warszawa 2011.

Łuczyński J., Miasta Rzeczypospolitej na planach i widokach w Civitates Orbis Terrarum Georga Brauna i Franza Hogenberga (rozważania nad treścią ikonograficzną), w: Dawna kartografia miast, red. J. Ostrowski, P.E. Weszpiński, Warszawa 2011, s. 59–83.

McLean M., The Cosmographia of Sebastian Münster. Describing the World in the Reformation, Aldershot 2007.

Maisel W., Kaliska „Proporcyja łokci, prętów, morgów i włóki” z XVI w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 17 (1969), nr 2, s. 259–260.

Marek M., Drzeworyt „Widok Krakowa od północy”, http://muzea.malopolska.pl/obiekty/-/a/26855/1124880 (dostęp: 7.12.2017).

Maroszek J., Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta. Z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Białystok 2000.

Nestorow R., Jan Kampenhausen, inżynier na usługach hetmana Adama Mikołaja Sieniawskiego, w: Fides Ars Scientia. Studia dedykowane pamięci Księdza Kanonika Augustyna Mednisa, red. A. Betlej, J. Skrabski, Tarnów 2008, s. 319–360.

Nowak T.M., Cztery wieki polskiej książki technicznej 1450–1850, Warszawa 1961.

Nowak T.M., O zawodzie inżyniera wojskowego w Polsce XVII w., „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 21 (1976), nr 3, s. 475–478.

Nowak T.M., Polska wersja „Porządku wojennego” Albrechta na tle stosunków polsko--pruskich, w: Die Kriegsordnung des Markgrafen zu Brandenburg Ansbach und Herzogs zu Preussen Albrecht des Älteren – Königsberg 1555, Bd. 1, hrsg. von H.J. Bömelburg, B. Chiari, M. Thomae, Braunschweig 2006, s. 147–156.

Nowak T.M., Problem stosowania broni palnej przy obronie i zdobywaniu umocnień przez wojska polskie w XVI–XVII w., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 12 (1966), z. 1, s. 50–69.

Olejnik K., Stefan Batory 1533–1586, Warszawa 1988.

Olszewicz B., Geografia polska w okresie odrodzenia, Warszawa 1957.

Olszewicz B., Wzmianki o znaczeniu map w literaturze polskiej XVI wieku, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia Geograficzne” 9 (1963), s. 129–140.

Parrott D., The Utility of Fortifications in Early Modern Europe. Italian Princes and Their Citadeles, 1540–1640, „War in History” 7 (2000), issue 2, s. 127–153.

Pepper S., Adams N., Firearms & Fortifications. Military Architecture and Siege Warfare in Sixteenth Century Siena, Chicago 1986.

Plewczyński M., Kozacy w walkach z Moskwą nad Dźwiną i Ułą w latach 1567–1568, w: Od Kijowa do Rzymu. Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską i Ukrainą, red. M.R. Drozdowski, W. Walczak, K. Wiszowata-Walczak, Białystok 2012, s. 57–72.

Plewczyński M., Włosi w służbie koronnej za ostatnich Jagiellonów (1506–1572),

„Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 35 (1993), s. 301–309.

Pollak M., Cities at War in Early Modern Europe, Cambridge 2010.

Porter P., A Fresh Look at Harley MS. 1413: ‘A Book … fairly written in the German or Switz language’, „The Electronic British Library Journal” 8 (2009), s. 1–12.

van Putten J., Networked Nation. Mapping German Cities in Sebastian Münster’s ‘Cosmographia’, Leiden–Boston 2017.

Radziszewska J., Maciej Stryjkowski. Historyk-poeta z epoki Odrodzenia, Katowice 1978.

Radziszewska J., Ze studiów nad turecką misją Macieja Stryjkowskiego, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” 48 (2003), s. 31–55.

Sawicki K., Pięć wieków geodezji polskiej, Warszawa 1964.

Sinko T., Celtis Konrad, w: Polski słownik biograficzny, t. 3, Kraków 1937, s. 266–267.

Števík M., Zamek w Lubowli na tle średniowiecznych dziejów północnego Spiszu, „Rocznik Sądecki” 39 (2011), s. 27–52.

Szmytka R., Walka z wiatrakami. Antyhiszpańskie powstanie w Niderlandach jako konflikt asymetryczny w perspektywie historii środowiskowej, „Prace Historyczne” 143 (2016), s. 663–683.

Th .K., Dominik Ridolfi no. Pułkownik w służbie Rzplitej polskiej w XVI wieku, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 15 (1887), s. 732–748.

Turner A., Early Scientific Instruments. Europe 1400–1800, London 1987.

Voigt J., Des Herzogs Albrecht Kriegsstudien und Kriegsanstalten, „Neue Preußische Provinzialblätter” Serie III (Königsberg) 4 (1859), H. 1, s. 1–59.

Westra F., Nederlandse ingenieurs en de fortificatiewerken in het eerste tijdperk van de Tachtigjarige Oorlog, 1573–1604, Alphen aan den Rijn 1992.

Wojtkowiak Z., Maciej Stryjkowski, dziejopis Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kalendarium życia i działalności, Poznań 1990.

Wrede M., Itinerarium króla Stefana Batorego 1576–1586, Warszawa 2010.

Zarębska T., Początki polskiego piśmiennictwa urbanistycznego, Warszawa 1975.

Żygulski Z., „Bitwa pod Orszą” – struktura obrazu, „Rocznik Historii Sztuki” 12 (1981), s. 85–132.